motiveer de verbeelding

The power of storytelling: bringing your audience back home

2011-06-28T07:27:00.000-07:00

'I was sixteen. Every morning my mother woke me up to go to school. But that morning I woke up without her call. When I went to her room I found her paralysed.' With this introduction a Spanish participant at a storytelling workshop started his own story. His English was not fluent and he was not looking into the eyes of his public. But his story was genuine. From the first sentence we were hanging on his lips and forgave all the shortcomings.

In another group a Polish participant was telling a story by juggling with three small balls. His audience was delighted. Afterwards a participant argued that a good PowerPoint presentation could have the same impact as a juggling performance. Someone disagreed. The story had carried him back to his childhood, where his grandfather used to show tricks too.

The two stories taught me that the most powerful tool for a storyteller is to bring the audience back home.

In verwachting

2011-04-27T23:29:00.000-07:00

Daar, beneden aan de trappen, in de lommerte van de gang. Een losgelaten horde pendelaars in topjes, ruitjeshemden en flipflopsandalen glippen als palingen langs hem heen. Ik neem een foto. Op de afdruk glimmen de jaarringen op zijn voorhoofd, de rode pluisjes op zijn wangen. Achter hem een afgeleefde muur. De rest is mensenwaas.

Die ochtend heeft hij een bad genomen. Zich geschoren. Het gladgestreken witte hemd aangetrokken. Een grijze broek met rechte vouw. Een vest die hij zowel bij het ontluiken van de bloesems als het neerdalen van de bladeren van stal haalt. Na het ontbijt is hij op de bus gestapt. Beter vroeg vertrekken, je weet maar nooit. Vanachter het raampje ziet hij de huizen naar elkaar toegroeien, bomen de aftocht blazen, mensen kleur krijgen. Een uur te vroeg komt hij toe.

Hij kijkt naar de voorbijgangers. Ze laten geen sporen na. Dat hoeft niet meer. Morgen staat hij er opnieuw. Of was het gisteren. Ik vergeet het steeds.

Appel

2011-01-28T00:03:00.000-08:00

Op de trein. Schuin tegenover mij zit een oude vrouw die ondanks de verstreken jaren nog niets van haar glans is verloren. Naast de vrouw een oude man. Ze geeft hem een stuk fruit. De man draait zich naar de vrouw toe en raakt haar schouder aan. 'Ik heb liefst een appel', zegt hij. 'Die heb ik niet bij', antwoordt zij streng. Is het omdat de hele trein meeluistert of stoort ze zich aan de vraag van haar man? Ze geeft hem een mandarijntje. De man eet rustig zijn verworven vrucht op. De vrouw kijkt sereen voor zich uit, zoals het hoort op de trein.

Wat is dat toch met die appel? Ik reis twintig jaar in de tijd. Buiten is het al donker. De kachel brandt, TV staat aan. Mijn vader in de zetel, de voeten op het salontafeltje. ‘Schil jij een appel?’, vraagt hij aan mijn moeder. Ze gaat naar de keuken, haalt er twee appels, een mesje en een stukje keukenrol om de schil en het klokhuis op te leggen. Ze snijdt de appel in schijfjes. Mijn zus en ik genieten mee, want ook wij krijgen een stukje. Wij staan achter de coulissen en gluren door het gordijn. Mijn vader en moeder spelen de hoofdrol.

De man op de trein, mijn vader in de zetel, wanneer de appel in beeld komt worden ze hulpeloos. Alsof de moederborst verschijnt. Dan kunnen ze enkel nog hun snaveltje openen en ontvangen. Mannen zijn bang van appels, niet in staat eigenhandig de vrucht te ontbloten tot op het vlees. Adam lag wekenlang naar de appel te loeren, maar hij durfde geen vinger uit te steken. Eva moest het doen.

Mijn dochtertje eet graag fruit. Ze leert nu de juiste woordjes voor de verschillende soorten. Als ze de naam niet kent zegt ze 'appel', alsof alle vruchten een afgeleide zijn van die ene oervrucht.

Wii voor kunst en wetenschap

2010-10-28T00:37:00.000-07:00

Vier intelligente heren nemen plaats aan een lange tafel. Twee sprekers, een moderator en tussen hen in een kunstenaar. Boven de wenkbrauwen ziet hij wit, onder de kin zwart. Met zijn grote bleke hand bedekt hij zijn gelaat.

De sprekers krijgen de opdracht om hun verlichte geesten te laten schijnen op het oeuvre van de kunstenaar. Vakkundig bespelen ze verschillende toonladders, toveren ze tijdgenoten uit hun hoed, voorlopers en tegenhangers. Ze ontsluieren hun grijze massa in de hoop een glimlach op het gezicht van de kunstenaar te zien verschijnen. Al doen ze zo hun best, de kunstenaar blijft onbewogen voor zich uit staren.

Eindelijk krijgt hij het woord. Ik zet me recht. Als een oude goederentrein komt de kunstenaar in beweging. Hij produceert klanken die uit een duistere holte ergens tussen het middenrif en de onderbuik vandaan lijken te komen. Hij kijkt voor zich uit, fronst de wenkbrauwen, alsof hij geen idee heeft waarover hij moet praten. De micro slaagt er niet in een helder woord tot bij het publiek te brengen. Het is een modderstroom waarin hier en daar flarden taal bovendrijven. Hij toont zijn tanden. Ik vermoed dat hij een komische anekdote vertelt.

De spreker die een minuut geleden nog een paar vragen voor de voeten van de kunstenaar had geworpen, staat op het punt vuur te vatten. Hij probeert zich te verbergen achter een stel handen, maar zijn voorhoofd verraadt zijn onrust. Hier is hij niet op voorbereid. Hij begrijpt geen jota van wat de kunstenaar zegt. Wat zal hij straks antwoorden? Ik denk aan een kraan waaruit plots bruine smurrie stroomt in plaats van zuiver water. Gebeurt dit bij je thuis, dan wacht je even, maar beeld je in dat je voor een publiek van hooggeplaatste Chinese bezoekers staat en moet aantonen dat het Belgische leidingwater perfect drinkbaar is. Wat doe je dan met het lege glas in de hand?

Als je het water lang genoeg laat lopen wordt het weer helder. Als je de kunstenaar lang genoeg laat spreken wordt hij verstaanbaar. Articuleert hij beter of stemt mijn gehoor zich af op de modderstroom? De helft van wat hij zegt kan ik ontcijferen, de andere vul ik zelf in. Uiteindelijk doet de inhoud er niet zoveel toe. We willen toch vooral de kunstenaar bespieden, zien hoe hij zijn hoofd krabt, hoe hij gniffelt bij een vraag uit het publiek. Het gaat om de sacrale sfeer, de ruimte te mogen delen met een uitzonderlijk talent.

De spreker herpakt zich. Hij pikt in op wat hij denkt te begrijpen en stelt nieuwe vragen aan de kunstenaar. Beide heren spelen een partijtje woordentennis. De ene bootst een opslag na en de andere klopt terug. Of het dezelfde bal is weet ik niet. Heeft Wii misschien een nieuwe toepassing gekregen voor gesprekken tussen wetenschappers en kunstenaars? Ik kijk naar de lege nis boven de hoofden van de heren. Ooit, toen de ruimte nog dienst deed als kapel, hield een heilige er de wacht. In die tijd sprak de priester de gelovigen nog toe in het Latijn. Of we dezelfde taal spreken doet er niet veel toe, als we elkaar maar begrijpen.

Een melodie waait tussen de tanden van de grijsaard

2010-08-11T04:44:00.000-07:00

Antwerpen in de hoogte

2010-08-11T04:33:00.000-07:00

Pasen

2010-04-04T10:15:00.001-07:00

Gebeten door een junkie

2010-04-03T11:24:00.000-07:00

Nog enkele meters te gaan. Zes treden beklimmen, een paar grijze stenen de kop indrukken, badge voor het big brother-oog, deur open en binnenglippen.

Op de trap zit een zwarte junkie, fles vuurwater in de hand. Woorden rollen uit zijn mond, als predikant voor een lege kerk. Junks zijn als honden: onberekenbaar. Ze kijken poeslief, maar voor je ’t weet bijten ze een stuk uit je kuit.

Even twijfel ik: neem ik de trap of loop ik een eindje om? Ach, het leven is aan de durvers, zonder emotie geen verhaal. Wanneer ik mijn voet op de eerste trede plaats draait de holbewoner zich naar me toe. Shit happens. Ik heb het aan m’n been.

De ochtend is nochtans goed begonnen. Moe ontwaakt – dochterlief had boze dromen en ik was de jager die de wolf moest vangen –, maar de slaap verdwijnt als sneeuw in de stralen van de zon. Op de trein droom ik weg achter de krant, laverend tussen Iran en de Kaukasus.

In Brussel aangekomen prop ik een paar oortjes in de oren. Fifteen minutes of music a day keeps stress far away. Op het ritme van pimpelende pianotonen huppelt een groepje schoolkinderen als reetjes voorbij.

Even verderop zwiept een spierbundel in groene outfit met een meterslang touw. Enkele seconden eerder was het nog strak tegen de haag gespannen. Een uit de kluiten gewassen volautomatische heggeschaar ligt uitgeput op de bank.

De bink loopt de trappen van de Kunstberg op om zijn creatie vanop een afstand te aanschouwen. Zijn koele blik verraadt geen likje emotie. Toch zie ik dat hij fier is over de strakke lijnen die de bloemenmassa omarmen.

Nog genietend van de deuntjes van Haydn, het aroma van ontluikende bloemenvelden en de warme stralen op m’n huid, sta ik plots oog in oog met de junk. Doe ik alsof ik hem niet zie? Te laat. Ik hoor hem vragen “Quelle heure est-il?”. Buiten hem en ik is er niemand in de buurt. Ik kijk op m’n uurwerk en antwoord: “Huit heures et demie”.

Wanneer ik een zucht wil slaan – het gevaar is geweken – hoor ik z’n stem achter me weerklinken. Ik draai me om en zie zijn blote tanden naar me blinken. Hij straalt alsof ik daarnet het uur in zijn rechteroor heb gefluisterd. “Quel joli accent!” roept hij me na.

Brussel-Noord zwart/wit

2010-03-30T11:30:00.000-07:00

Duim diep in de mond. Een opgedroogde traan aan z’n wang als stille getuige van een onbeantwoord verlangen. Buikje tegen rug van mama. Zusje handje vast. Mama, aapje en zusje de trap af. En ook nog koffer.

Ik aarzel: spreek ik mama aan en vraag haar of ik kan helpen met de koffer? Misschien schrikt ze of vreest ze dat ik haar koffer wil stelen. Mama is behendig en koffer lijkt niet te zwaar.

Een jonge vrouw neemt zusje in de armen en draagt haar de trappen af. Eerder zag ik de vrouw uit de trein stappen, alleen. Kent ze mama? Beneden aan de trap zet ze zusje neer en loopt verder. Neen, ze kennen elkaar niet.

Zusje weent niet in de armen van de vreemde vrouw, mama kijkt niet wantrouwig op, het lijkt de gewoonste zaak. Zwarte mama, zwart aapje, zwart zusje en zwart jonge vrouw.

Dit artikel gaat niet over porno

2010-03-21T14:37:00.000-07:00

‘Dit is géén porno’ staat in zwangere letters boven het artikel. De eetjes van ‘geen’ dragen zelfs een kroontje. Die redacteurs toch. Ze passen sluwe technieken toe om de lezers aan hun letters te laten kleven.

Op het eerste zicht is er niets aan de hand. Bij het woord porno verschijnt gewoonlijk een parental advisory, maar aangezien het hier niét over porno gaat mogen de kindjes gerust meelezen. Het lijkt een eenvoudige negatie, zoals in de wiskunde. 1 ≠ 2 en daarmee is de kous af.

Taal is echter geen wiskunde. Deze uitspraak is toevallig ook een negatie. Wanneer we beweren dat taal geen wiskunde is linken we taal toch aan wiskunde, zelfs al zeggen we dat ze niet gelijk zijn. Er bestaat een relatie tussen beide, anders zouden we ze niet met elkaar vergelijken. We zeggen bijvoorbeeld niet ‘taal is geen badschuim’ omdat er nu eenmaal geen logisch verband tussen de twee is.

Wat gebeurt er in ons hoofd wanneer we ‘Dit is géén porno’ lezen? Onze hersenen maken razendsnel verbindingen. Neuronen schieten uit de startblokken en geven in ijltempo het woord porno als een estafettestokje door. Meteen veren allerlei associaties recht. De fabriek draait op volle toeren. “Hola!” roep je uit. “Valse start! Allen terug naar jullie plaatsen. Er staat wel degelijk ‘géén’ hé. Niet gezien misschien?” Maak dat je hersenen maar eens wijs. De neuronen staan al lang te zweten aan de finish, met een leger van prikkels aan hun zijde.

Waarom we ontkenningen gebruiken? Omdat we sluwe profiteurs zijn. We houden ons zogezegd afzijdig en staan braaf aan de zijlijn, maar gaan wel met de voordelen lopen. We zeggen mooi dat het niét over porno gaat, maar ondertussen is de aandacht bij de lezers wel vlijmscherp. Ofwel zijn we roekeloze idioten, ons niet bewust van het grote gevaar dat naar ons loert. Neem het voorbeeld van een politicus die zegt “ik ben géén leugenaar”. Geloof je wat die zegt? Hoe harder hij roept, hoe meer twijfels hij zaait. Het woord leugenaar kerft immers veel diepere groeven dan het zwakkere ‘geen’.

Let dus alsjeblieft op als je nog eens een ontkenning tegen het lijf loopt of er zelf één wil gebruiken. En voor al die neuronen die tijdens het lezen van dit artikel de wildste associaties tevoorschijn hebben getoverd: ik zei toch dat het niet over porno zou gaan.

Rue Motive l'Imagination Motiveer de Verbeelding Straat

2010-02-11T13:24:00.000-08:00

Als de ochtend nog slaapt

2010-02-11T12:50:00.000-08:00

Mobiele ogen

2010-02-02T03:45:00.000-08:00

Met z’n tweeën snoezen ze arm in arm de Kunstberg af. Jong stel op citytrip naar Brussel, veertien dagen voor Valentijn.
Net of de liefde een spel speelt: dezelfde kleur van jas, identiek brilmontuur, verstrengelde sjaal…
Voor het muziekinstrumentenmuseum houden hun benen halt. De ene arm voor eeuwig aan die van de andere verankerd. In de nog vrije hand houden ze, elk apart, een oogje vast – dat ook dienst doet als oortje, maar nu even niet.
Met een knip staan de twee identieke plaatjes erop: nee, niet de naar de keel grijpende art-nouveaugevel van het museum, wel het grijze gewelf van het congresgebouw.
Zo nemen ze de stad in zich op: met parallelle uitwendige ogen – dat geeft dieptezicht. De controle over de vier kijkers op hun hoofd is immers overgenomen door de inwendige lavastromen waartegen zelfs geen muziekgevel bestand is.

5 voor 12 voor Kopenhagen! Anders fluit straks niemand nog op z’n plaats

2009-12-08T00:00:00.000-08:00

Met een hoofd vol snot daal ik de trappen van de Kunstberg af. Als een barende moeder richt ik alle aandacht op mijn ademhaling: in door de neus, uit door de mond. Zo probeer ik te verhinderen dat er een koude luchtstroom ongefilterd m’n strot in vliegt.

Op de onderste trede sluipt er een klank m’n trommelvliezen binnen, eentje die niet in het plaatje van een bijnawinteravond thuishoort. Ik hoor het gefluit van een bronstige jonkheer over het parkje heen galmen. Die gevleugelde moest al lang in bed liggen en dromen van lenteavonden met toestemming van de dienst straatmuzikanten om springerige wijfjes te trakteren op passionele aria’s. Ik speur de horizon af op zoek naar een lijf met vleugels.

Brengen de priemende spots die vanuit de hemel het landschap in lichterlaaie zetten de arme flierefluiter misschien uit zijn bioritme? Of is het een actie van Greenpeace om de aandacht te trekken op het veranderende klimaat, net op de openingsdag van de conferentie in Kopenhagen? Zelfs al gaat het om een beest met veren en stereostembanden, ik voel me er onwennig bij: die vogel fluit hier immers niet op z’n plaats.

Brussel

2009-11-19T04:07:00.000-08:00

Latex en hoogspanning op het Koningsplein

2009-10-23T03:41:00.000-07:00

Hoog bezoek op het Brusselse Koningsplein. Met twee zijn ze gekomen. Glimmend in het rood gluren ze zonder gêne naar de wriemelende massa op de plaza. Bolle kaken en een feestneus, de pret kan niet op.
Dagen knipperen voorbij. De gasten zijn er nog – alsof ze hun tent op het plein hebben geplant –, maar de passanten kijken steeds minder op.
Hun ooit zo strakke latexhuid verschrompelt zienderogen, tot er niet veel meer rest dan een paar verwelkte teelballen die uitgeput te drogen hangen aan de waslijn van het genot.
Twee verdwaalde bosjes ballonnen, vastgeketend aan de hoogspanningslijn: de essentie van het leven in tien bedrijven, van jeugdig gepronk tot krampachtig verval.

Magritte in Brussel 2

2009-10-23T03:39:00.000-07:00

Magritte in Brussel 1

2009-10-23T03:38:00.000-07:00

Volkse wijsheid op het referendum in Antwerpen

2009-10-19T04:48:00.001-07:00

"Een spleet is een spleet" zegt een slechtziende oud-strijder wanneer hij te horen krijgt dat hij zijn ingevulde brief in een andere stembus moet steken.

Hoe Dries Van Noten mij uit evenwicht bracht

2009-10-13T03:26:00.000-07:00

Wanneer mijn dochtertje Klaas Vaak ziet naderen begint ze hevig in haar ogen te wrijven, alsof ze die verschijning voor eeuwig van haar netvlies wil vegen. Toen ze enkele maanden oud was kon ik haar nog misleiden door haar in de armen te draperen en de golven van de zee na te bootsen. Die verf pakt ondertussen niet meer. Niet dat ze nu zeeziek wordt, ’t is eerder dat het schuim op haar lippen komt te staan. Een slaapliedje misschien? Ooit al Bach losgelaten op een bende skinheads die oog in oog staat met een groep anarchisten? Nee, mijn dochter moet de wereld ontdekken en maakt daarvoor elke hindernis vakkundig onschadelijk.

De operatie slaap is behoorlijk riskant. Als ik faal krijst mijn ukkie als een volleerde dame de vogels van hun tak. Om te slagen heb ik de voorbije maanden een strategie ontwikkeld die ik B+ noem, waarbij de B staat voor balance en de + voor net iets meer.

Vergelijk het met een surfer die een gigantische golf nadert. Als die frontaal tegen de watermuur vlamt, breekt ie z’n botten omdat deze niet zijn opgewassen tegen de natuurkracht. Streven naar een evenwicht zou dan weer betekenen dat de surfer en de golf elkaar omhelzen en de waterrat uiteindelijk zonder kick op het strand belandt. Wil hij echter in vrijheid over de welvingen der diepzee laveren dan moet hij op zoek gaan naar de B+: daar waar je net niet (meer) in evenwicht bent.

Evenwicht heeft meestal een positieve bijklank. Denk maar aan een evenwichtige voeding of een evenwichtig huwelijk. Het smaakt naar harmonie en rust. Zowel professioneel als privé huren we detectives in om het bij de kraag te vatten, in een kooitje te stoppen en op ons bureau te etaleren.

Toch rommelt er iets. Ik herinner me beelden van een Australische boerderij die er volstrekt vredig uitzag totdat de boer de deur van zijn graanschuur opende en er een tsunami van muizen uitstroomde. Ik wil maar zeggen: schijn bedriegt. Evenwicht is geen idyllisch berglandschap met een kabbelend beekje en een winderige koe, maar een hogedrukpan die elk moment kan ontploffen.

Wat heeft dit nu met mijn slapeloze dochter te maken? Ik zou, wanneer ik haar in slaap wieg, kunnen zoeken naar evenwicht. Dat betekent dat ik met hetzelfde aantal manschappen als zij het strijdveld betreedt. Resultaat: een verbeten uitputtingsstrijd waarbij we op het einde totaal uitgeput in elkaar zakken. Brute kracht dan? Liever niet, want mijn lieveling archiveert alle handelingen nauwgezet in een achterkamer van haar geheugen. Eenmaal groot zou ze wraak kunnen nemen, op mij.

Het is Dries Van Noten die me naar de B+ heeft geleid. Zo stond ik naar zijn zomercollectie te kijken toen ik plots tot de vaststelling kwam dat ik mijn schat op dezelfde manier doe inslapen als Dries Van Noten zijn modellen kleedt: door net boven het evenwicht te mikken.

Laat me even verduidelijken wat ik bedoel. Een gemiddelde sterveling zou nooit op het idee komen om zich te kleden als het model in de etalage. Die combinatie druist nu eenmaal in tegen de gangbare esthetische norm waarbij kleuren in evenwicht moeten zijn. Die van Dries Van Noten vloeken en revolteren, maar doen dat met stijl. Je kan hun dialoog volgen, ze prikkelen. Het ene moment schreeuwen ze, het andere hoor je ze schateren of fluisteren. Net het feit dat die kleuren een stap van het evenwicht zijn verwijderd geeft ze leven.

Hoe je bij de B+ komt? Er bestaat geen gps die je er naartoe voert, evenmin een stappenplan zoals bij een Ikeakast. Je bereikt het enkel door je doel met alle zintuigen in je op te nemen, te doorgronden als een strateeg en er een portie verbeelding overheen te strooien. Vertaald naar mijn slapeloze dochter gaat het om een haasje-over-spel waarbij ik haar met sprongetjes over het evenwicht geruisloos naar de grote dromer leid.

Ik ben me ervan bewust dat mijn strategie botst met de succes-in-1-minuut- en feel-good-theoriën die momenteel als zoete wraps verkopen. Met de B+ scheur je immers niet recht door zee of hang je niet al zennend twintig meter boven het wolkendek. Nee, onevenwichtige sprongetjes, daar gaat het om. Probeer maar.

De vinger diep in het koninklijk gat moeten steken is onrechtvaardig

2009-09-24T04:22:00.001-07:00

Op het Brusselse Koningsplein is de vierwieler vorst en de tweevoeter nar. Een lichtpaal bepaalt als een anoniem goddelijk gezag wanneer het plebs de rode loper mag kruisen. Naar de adellijke rijtuigen lonkt die uitdagend, de poters mogen zich blindstaren op een immobiele verschijning.

Na lange protesten en onder druk van de internationale gemeenschap heeft de hogere heiligheid ingestemd met een beperkte vorm van participatie. De slakken mogen met hun vinger op de paal drukken. Als die goedgezind is houdt die op met knipperen en verleidt ie de rokers om even uit te blazen, waarna de stoet manke ganzen de laan kan overwaggelen.

Daar de betere stand wel van een goede grap houdt heeft die er niets beter op gevonden dan het knopje van de lichtpaal te ontmantelen waardoor de vinger verdwijnt in een hol karkas. Grinnikend schuiven de sleeën voorbij.

Zolang de lagere mens op een knopje mag drukken en daarvan een effect ziet – het bewijs van zijn bestaan – schikt hij zich zonder al te veel gespartel naar zijn lot. Maar als er iets is waar hij een hekel aan heeft is het wel het getreiter. De vorst mag dan nog rechtstreeks zijn aangeduid door een straal uit de hemel, zelfs de vlo heeft het recht zich voor te bewegen.

In plaats van te wachten op de genade trekt de opstandige kudde zonder zich ook maar iets van het geknipper of gekleur aan te trekken de rijbaan over. Wanneer een mobiel de meute van de weg wil vegen krijgt die als antwoord ‘steek uw vinger in uw eigen gat’ toegeschreeuwd.

Schoonheid onderweg

2009-09-24T04:21:00.002-07:00

Haar zwarte haren hangen voor haar ogen. Achter het struikgewas verbergt zich een gelaat uit het verre oosten. Ze kijkt niet op. Om haar in het vizier te krijgen moet ik mijn hoofd lichtjes draaien.

Een jongeman neemt plaats tegenover mij. Beetje mollig, wild ringbaardje, haren tot in de nek, nonchalante jeans en een kringloopvest. Hij leest geen boek, heeft geen doppen in de oren en kijkt vredig naar de schone verschijning schuin tegenover hem.

Hij neemt de vrouw volledig in zich op, maar doet dat sereen, alsof hij naar een pianoconcert luistert of een schilderij van Monet bewondert. Ik kijk naar haar via hem.

Wanneer zij opstapt en de wagon verlaat schuift hij zijn tanden ritmisch over mekaar, licht gefrustreerd alsof de klank tijdens het concert net is uitgevallen. Hij kijkt haar nog na, maar draait dan zijn hoofd weer naar de lege stoel. Zo blijft hij nog een tijdje staren totdat zij helemaal van zijn netvlies is verdwenen.

Westernheld

2009-09-24T04:21:00.001-07:00

Als een gepantserde held stap ik naar de badkamer om een nieuwe luier voor m’n dochter te halen. Ik loop op wolken, mijn krachten overstijgen die van een sterveling. In de spiegel zie ik mezelf als jongetje van vijf dat net naar the A-team heeft gekeken en nu de wapens opneemt om het kwade te bestrijden. En ik dacht dat zoiets met de jaren zou wegsmelten. Op m’n dertig kom ik uit de western 3:10 to Yuma met een cowboyhoed op m’n kop.

Helden voor dummies

2009-05-05T04:49:00.000-07:00

Van Fuentes over Claus tot Brouwers

De tempel zit overladen vol. Het gewelf lijkt op de onderkant van een ruimteschip, ontsnapt uit Space Odyssey. Het gedimde licht zuigt mijn blik naar het altaar, waar de priester predikt. Zijn Latijn stijgt boven de massa uit. De gelovigen herkennen flarden, net voldoende om de geest te ontvangen.

Zijn naam is Carlos Fuente. Ik noem hem gemakshalve de Mexicaanse Hugo Claus: jaarlijks duikt hij op in de lijstjes voor de Nobelprijs, maar steeds grijpt hij ernaast. De intellectuele mensheid draagt hem op handen. Hij ligt op ieders lippen, maar wordt door niemand gelezen.

Naar aanleiding van zijn tachtigste verjaardag is hij uitgenodigd op het literaire festival Passa Porta. De maestro spreekt zijn fans in het Frans toe, als een virtuoos die op late leeftijd zijn roeping heeft ontdekt: grammaticaal correct, maar met een tongval die zijn roots niet kan bedekken. Het klinkt als Spaans, maar dan in het Frans. Mijn hersenkwab is danig in de war. Wat overblijft is ruis. In plaats van te vertellen over de tachtig grandioze jaren die achter hem liggen, geeft hij een bloemlezing over de literatuur op het Amerikaanse continent, van vóór de conquista tot nu, waarbij hij een resem auteurs de revue laat passeren. Het publiek is tevreden, want daar staat hun held.

We hebben iemand nodig om naar op te kijken. Als kind is dat papa of mama. De tijd brengt inzicht en stoot verwekkers al snel van hun sokkel. Daarna verschijnen artiesten aan de hemel. Je imiteert zelfs de manier waarop ze met hun ogen knipperen om nog maar in de buurt van hun schaduw te komen. Eenmaal de eerste stralen van volwassenheid je hebben bereikt vallen ook die sterren. Je neuriet hun Bijbelteksten nog steeds mee, maar je zou één van hen niet meer kiezen om je laatste dagen op een onbewoond eiland mee door te brengen. Op zoek dus naar nieuwe helden.

Een held moet iets te zeggen hebben. Het kan een guerrillero zijn die de wapens heeft neergelegd, een voormalig politicus die tot inzicht is gekomen of een kunstenaar die de wereld inpakt, als hij maar boeken schrijft. Niet over koken, wel over alomvattende dingen die ver genoeg van de dagelijkse realiteit staan, maar toch herkenbaar zijn. Een held laat je kamers zien waar je nooit eerder bent geweest.

Helden maken deel uit van jezelf. Je draagt ze met je mee, als een sjaal, of een hoed. Hun namen staan vermeld op je visitekaartje of Facebookprofiel: geïnspireerd door ... . Zeg me wie je helden zijn en ik vertel je wie je bent. In De Morgen gaan toppolitici in gesprek met hun inspiratoren. Op Canvas vertellen bekende koppen in Lux XL uit welke bronnen ze hun melk halen. Met Gandhi, Mandela of moeder Teresa scoor je niet meer. Je moet minstens een paar namen kunnen noemen waarvan de grote meerderheid nog nooit heeft gehoord. Een naam opwerpen is als een wachtwoord waarmee je toegang krijgt tot een geheim broederschap.

Als kind dweepte ik met Michael Jackson. Wanneer mijn mentale capaciteit begon toe te nemen liet ik hem vallen voor Peter Garett van Midnight Oil. Een boomlange kale kerel die faam verwierf door spastisch te dansen en die de wereld een geweten schopte door te zingen over het sociale onrecht dat Australië de aboriginals aandeed. Op de middelbare school gaf ik er een spreekbeurt over, op een moment dat niemand van mijn klas ooit van een didjeridoo had gehoord en anderen over hun duiven spraken. Uit Michael Jackson ben ik volledig verveld. Van Midnight Oil durf ik nog af en toe een cd opzetten. Onlangs vernam ik dat Garett de muziek achter zich gelaten heeft en het tot milieuminister heeft geschopt, een carrièrezet het heldendom waardig.

Wanneer ik op de universiteitsbanken belandde droomde ik ervan om een goeroe te ontmoeten: iemand die het mysterie in drie woorden zou vatten. Ik was op zoek naar een metafysische ervaring van volledige overdondering, een intellectuele knock-out, een goddelijke licht dat de wetten van het heelal zou onthullen. Zoals Plato leerling was van Socrates, Van Dyck van Rubens en Jung van Freud, zo hoopte ik ooit mijn leermeester tegen het lijf te lopen. Hoogmoed komt niet voor in het woordenboek van een achttienjarige. Helaas, ik heb weinig helden ontmoet. De meeste proffen stegen niet boven hun spreekgestoelte uit.

Om mijn desillusie niet verder op de spits te drijven maakte ik mezelf dan maar wijs dat niemand dé waarheid verkondigt omdat die nu eenmaal niet bestaat. Elke kennis is immers afhankelijk van de manier waarop je naar de dingen kijkt. In ‘Geheime kamers’ schrijft Jeroen Brouwers: “Trouwens: wat is de waarheid, ‘de’ waarheid, en doet die er iets toe?”.

Brouwers is iemand die nog wel in m’n lijstje van helden thuishoort. Ongelooflijk hoe hij in één adem jongleert met duizend woorden en erin slaagt gedrochten aan elkaar te rijgen tot parels. Vorig jaar gaf hij een lezing in Brussel, naar aanleiding van een nieuw boek. Ik was wel nieuwsgierig naar de mens achter Brouwers dus ik daar naartoe. Een zaaltje bomvol kwijlers. Het heeft iets van voyeurisme: je zou die arme man zelfs op toilet vergezellen om het geheim achter zijn genialiteit te doorgronden.

Het is geen pretje om als held steeds weer te verschijnen voor een publiek vol psychopaten die beter dan jezelf weten wat er op regel X van pagina zoveel van dat ene boek staat geschreven. Voor de zoveelste keer mocht Brouwers antwoorden op de vraag of zijn boeken nu autobiografisch zijn of niet. De interviewer die zijn heldenstatus voelde stijgen door naast de paus himself te zitten, glimlachte geniepig, alsof hij de eerste was die ooit deze vraag had gesteld. Het antwoord speelde allang geen rol meer, de interviewer belandde in de annalen, op schoot bij Brouwers.

Ik beken schuld. Ook ik heb deelgenomen aan de poppenkast. Op het einde van de voorstelling van Fuentes hebben mijn vrouw en ik de schrijver aangeklampt met de vraag om even op de foto te gaan met onze kleine spruit die zeker zijn jongste toeschouwer was. Zo’n onlinefoto zou haar status gegarandeerd doen pieken.

Laten we voortaan het volgende afspreken: dat iedereen gewoon zijn ding doet. Laat schrijvers schrijven, schilders schilderen, zangers zingen, in plaats van clowns te maken die we aankleden als iconen. Of is dat de tol voor het heldendom?

Kiezen tussen seks en een Roemeense accordeon

2009-04-01T04:30:00.000-07:00

Een zoektocht naar de relatie tussen cultuur en ontwikkeling

Vijf dagen op zeven vervel ik ‘s ochtends en ‘s avonds tot schub op de huid van een enorme slang die neurotisch tussen Antwerpen en Brussel schuift. Deur uit, fiets op, ik ben het konijn uit Alice in Wonderland dat rent met de klok in de hand. Vandaag is anders. Geen slang om 7u51, maar een half uur later. Geen zeven uur zesendertig minuten ritmisch vingeren en turen op een lichtbak. Nee, ik neem deel aan een colloquium.

Daar maak je indruk mee, een colloquium. Zo’n woord kan alleen maar op iets gewichtigs slaan. Een moment om uit je loopgraaf te klauteren en te aanschouwen waar je bent, welk seizoen het is, wat je doet, en vooral, wat anderen doen. In Geert Maks In Europa las ik laatst dat frontsoldaten tijdens Wereldoorlog I zich op kerstavond verbroederden met de vijand. Samen zuipen, zingen, zwanzen met de witte vlag in de lucht. Daar hangen natuurlijk ook risico’s aan vast: je kan tot de vaststelling komen dat je niet goed bezig bent. In het ergste geval drukt een kogel tussen beide oren je met je neus op de feiten.

Het colloquium waar ik naartoe ga heet ‘Cultuur in/en ontwikkeling’. Als er een schuine streep staat weet je al meteen dat thema complex is en dat er op het einde van de dag niet veel meer over te zeggen valt dan dat het complex is.

Wanneer ik in Brussel-Noord de trappen van het station afrol krijg ik al meteen een cultureel voorspel. Ik hoor klanken die me doen denken aan het hypnotiserende harmonicaspel van reggaelegende Augustus Pablo. Enkele passen verder zie ik een accordeonist met Oost-Europees gelaat. Ik durf wedden dat het een Roemeen is, wat meer zegt over de indoctrinaire impact die de media op mijn wereldbeeld heeft dan over de man zelf. Ik herken de melodie. Een klassieker doet het altijd goed bij het publiek.

Ik stap verder, al is er iets diep in mij dat wil blijven luisteren. Het colloquium begint pas over twintig minuten, dus heb ik in principe wel even tijd. Toch snel ik voort. Stilstaan is achteruitgaan. Enkel zwervers en alcoholiekers staan stil, én straatmuzikanten, maar dan om andere redenen.

Mijn aandacht verplaatst zich naar een paar eendjes die tegen de stroom van een plas water in peddelen. Het lijkt wel een wildwaterbaan waar zij als volleerde rafters de show stelen. Er is wind, maar die bries lijkt me niet van die aard om een tsunami voor surfende eenden te veroorzaken. Ik zoek een hoger antwoord, maar een déjà-écouté brengt me terug naar mijn aardse bestaan. Hoor ik daar niet dezelfde melodie die ik zonet achter mij heb gelaten? Ik weet wel dat het repertoire van Brusselse straatmuzikanten niet bijzonder breed is, maar dit gaat toch te ver. Op een paar honderd meter afstand van elkaar staan twee Roemenen hun accordeon te omarmen, waarschijnlijk van hetzelfde bouwjaar en merk, en alsof dat nog niet genoeg is, ook nog hetzelfde nummer te spelen. Ze lijken wel draaiorgeltjes in de vorm van kleine ongeschoren vijftigers die ’s morgens in Brussel worden uitgestrooid. Cultuur als bedelhand.

Het colloquium gaat over de plaats van cultuur binnen ontwikkelingssamenwerking. Enkele gerenommeerde sprekers breken er zich het hoofd over. Bertolt Brecht vatte het in zijn tijd samen met de woorden ‘Erst das Fressen, dann die Moral’. Met hongerige maag de zevende symfonie van Beethoven aanhoren is geen pretje. Maslow goot de primaire behoeften in een piramide waarin eten, drinken, slapen en seks – nou ja, voortplanting – de basis vormen. Maar we zijn toch ook geen koeien, merkt Gie Goris op, die de cineaste Marie-Clémence Paes uit Madagascar citeert. Een mens zonder cultuur is geen mens. Het is dus geen verhaal van of/of, maar van en/en.

Seydou Wane uit Senegal getuigt hoe cultuur onverwacht in zijn ontwikkelingsorganisatie is binnengesijpeld. De NGO is vooral gespecialiseerd in gezondheids- en economische projecten. Enkele jaren geleden geloofde Seydou zijn oren niet wanneer de bewoners van een dorp geen economische ondersteuning vroegen, maar culturele. Wáblief? Zang en dans was voor hen essentieel om zichzelf kenbaar te maken aan de buitenwereld. Daar sta je dan met al je theorieën. Hij dacht dat het om een grap ging, maar nee, het was bittere ernst. Cultuur vormde voor hen een prioriteit.

Volgens de Congolees Petna Ndaliko is mentale stabiliteit evenzeer een basisbehoefte. Om anderen te kunnen vertrouwen moet je eerst in jezelf geloven. En vertrouwen is dan weer een fundamentele bouwsteen voor een maatschappij. Kunst speelt daarbij een belangrijke rol. Hij geeft het voorbeeld van een vluchtelingenkamp waar voormalige kindsoldaten hun trauma’s verwerken door creatief te zijn. Ik vraag me af of hooligans hun energie ook zouden kunnen omzetten in kunst. De wereld zou ermee gediend zijn. Ik denk aan de Braziliaanse film Cidade de Deus waar straatboefjes uit de favela’s het tot steracteurs schoppen. We hunkeren toch allemaal naar erkenning? Cultuur als bindmiddel.

Jasper Walgrave citeert een westerse geldschieter die wel een artistiek project wilde financieren, maar die de dans die hij net had gezien toch niet Afrikaans genoeg vond. Cultuur als glijmiddel.

Of we cultuur nu met een kleine of een grote letter schrijven, of het een instrument voor of een doel van ontwikkeling moet zijn, daar zijn we nog niet helemaal uit. Wat wel een waarheid als een koe is, is dat ontwikkeling over emoties gaat. Maar waarom lezen we in ontwikkelingsplannen nooit iets over al die irrationele zaken die mensen bewegen en motiveren? De copycataccordeonisten, de eendjes met heldenstatus, de stiltes in het betoog van Petna Ndaliko die meer woorden oproepen dan vele toespraken samen, ze vullen m’n maag niet, maar maken me wel mens.